Atopowe zapalenie skóry jest przewlekłą, nawrotową chorobą zapalną, której pierwsze objawy wieku, rozwijającą się w różnych postaciach u psów starszych. W artykule przedstawiono opis klinicznych zmienności fenotypowych atopowego zapalenia skóry u psów. Opisano także obecnie obowiązujące kryteria kliniczne oraz zmienność rasową różnych postaci choroby. Wiedza diagnostyczna na temat specyficznych fenotypów choroby pozwoli na dobór właściwego leczenia.

Atopowe zapalenie skóry (AZS) u psów jest obecnie najczęstszą przyczyną konsultacji dermatologicznych w klinikach referencyjnych na świecie. U większości pacjentów z nawrotowymi zapaleniami uszu, palców i przestrzeni międzypalcowych, ropnymi zapaleniami skóry czy uogólnionym świądem, gdzie inne przyczyny na podstawie badań dodatkowych zostały wykluczone, w patogenezie choroby upatruje się czynnik atopii. Również w grupie psów z AZS daje się zauważyć pewną prawidłowość, że objawy kliniczne zwykle nie zależą od prowadzonej diety, lecz prawie zawsze od podawanych leków, jak glikokortykosteroidy, cyklosporyny czy dość często od oclacitinibu lub lokivetmabu. Nawrót objawów można zaobserwować tuż po zaprzestaniu działania leków, czyli 1-3 dobach, w zależności od podanej substancji czynnej. I chociaż powyższe cechy występują u prawie wszystkich „atopików”, obraz choroby jest różnoraki i niejednorodny. Największy wpływ na przebieg choroby ma predyspozycja rasowa i ten czynnik uważany jest za decydujący, jako że różnorodność ras psów determinuje różnorodność obrazów klinicznych AZS. Niezależnie jednak od wieku, u tego samego osobnika sezonowość, rodzaj i rozmieszczenie zmian może przebiegać identycznie. Powtarzający się, identyczny schemat kliniczny AZS określić można jako kliniczny fenotyp atopii. Nakreślenie u danego pacjenta jednego z trzech fenotypów atopii ułatwi wieloletnie prowadzenie pacjenta poprzez dobór leczenia i pomoże zrozumieć właścicielowi patomechanizm choroby, co przełoży się na lepszą współpracę z nim. Sukces terapeutyczny zależeć będzie od konsekwentnego postępowania przez wiele lat z użyciem różnych schematów terapeutycznych, co zapobiegnie niepożądanym działaniom leków (1, 2, 4).

Objawy specyficzne AZS – kryteria kliniczne

Faktem jest, że AZS nie posiada objawów patognomonicznych. Jednakże można ustalić pewne wiodące objawy, które występując łącznie, dają obraz choroby, na podstawie którego można postawić rozpoznanie. Kryteriami diagnostycznymi, na podstawie których z wysokim prawdopodobieństwem można postawić diagnozę AZS, są zaproponowane przez Clauda Favrota (2010) dwie grupy objawów. Spełnienie przynajmniej 5 z nich stanowi podstawę do rozpoznania AZS u danego osobnika (2, 8).
Do grupy pierwszej (kryteria 1) należą:

  1. Pierwsze objawy pojawiają się poniżej 3. roku życia.
  2. Pies bytuje w pomieszczeniach.
  3. Świąd jest reaktywny na glikokortykosteroidy.
  4. Występuje przewlekłe lub nawrotowe zakażenie drożdżakami.
  5. Zmiany występują na kończynach piersiowych.
  6. Zmiany występują na małżowinach usznych.
  7. Brak zmian na brzegach małżowin usznych.
  8. Brak zmian w okolicach lędźwiowo-grzbietowych.

W grupie drugiej (kryteria 2) wyróżnia się następujące objawy lub brak objawów:

  1. Pierwsze objawy pojawiają się poniżej 3. roku życia.
  2. Pies bytuje w pomieszczeniach.
  3. Początkowo świąd bez zmian skórnych.
  4. Zmiany występują na kończynach piersiowych.
  5. Zmiany występują na małżowinach usznych.
  6. Brak zmian na brzegach małżowin usznych.
  7. Brak zmian w okolicach lędźwiowo-grzbietowych.

Powyższe cechy kliniczne objawów biorą pod uwagę wykluczenie chorób tła pasożytniczego. Do tych „wykluczających” objawów należą: reaktywność świądu na glikokortykosteroidy (brak w przypadku ektoparazytoz), brak zmian na brzegach małżowin usznych (świerzb drążący) i w okolicach lędźwiowo-grzbietowych (APZS, chejletieloza). Pozostałe przypadki ciągłego lub nawrotowego świądu należy traktować jako reakcje alergiczne i wyodrębniać osobniki reaktywne na dietę eliminacyjną (alergicy pokarmowi) i te, gdzie dieta nie przynosi pozytywnych rezultatów (AZS).

W ostatniej grupie należy wyróżnić trzy fenotypy zwierząt:

  1. Osobniki ze świądem bez zmian skórnych.
  2. Osobniki ze świądem i zmianami rumieniowymi, bez wtórnych zakażeń i zespołu keratołojotokowego.
  3. Osobniki ze świądem oraz zmianami cechującymi się wtórnymi zakażeniami drożdżakowymi, bakteryjnymi i zespołem keratołojotokowym.

Powyższa sekwencja grup objawów może występować u zwierząt nieleczonych, u których dochodzi do postępującego nasilenia zmian lub coraz cięższych postaci (kolejnych etapów) choroby w kolejnych latach. Jednak u wielu psów choroba od początku, np. po zaprzestaniu podawania leków i ponownym nawrocie, charakteryzuje się od razu występowaniem wykwitów, ropnym bakteryjnym zapaleniem skóry czy zespołem keratołojotokowym, co jest typowe dla danego osobnika. Zwierzęta z pierwszej grupy charakteryzują się średnim do bardzo silnego stopnia świądem, podczas badania klinicznego nie stwierdza się u nich wykwitów. Jedynymi objawami mogą być przeczulica skóry wykazywana w odruchu skórno-kończynowym oraz zaburzenia jakości okrywy włosowej. Właściciele nie uskarżają się na nieprzyjemną woń czy zmiany występujące na skórze, lecz na ciągły świąd umiejscowiony w okolicach twarzy (ryc. 1), małżowin usznych, brzucha (ryc. 2), palców lub dogłowowej okolicy przedramion. Ocieranie twarzą o przedmioty czy podłoże, drapanie bocznych okolic klatki piersiowej czy gryzienie okolic stawów (zginaczowych) również występują u psów z AZS. Prowadzi to do skrócenia i uszkodzenia włosów, lecz podczas wielu tygodni trwania objawów nie skutkuje często zmianami skórnymi w postaci przeczosów, otarć czy choćby nadmiernego złuszczania naskórka. Dlatego w kryteriach 2 wg Favrota umieszczono zapis „Świąd bez zmian skórnych”, co jest charakterystyczne dla wielu psów atopowych. Wielu lekarzy weterynarii w takich przypadkach nie decyduje się na podjęcie leczenia, wbrew stanowczym naleganiom właściciela o pomoc, ponieważ w trakcie badania klinicznego nie obserwują żadnych zmian. Nie podejrzewa też choroby alergicznej o przebiegu wieloletnim i podaje glikokortykosteroidy czy preparaty przeciwpchelne bez planu wielomiesięcznego lub wieloletniego leczenia. Jednakże nawrotowy świąd po zaprzestaniu działania leków powinien zawsze na pierwszym miejscu w diagnostyce różnicowej postawić rozpoznanie atopowego zapalenia skóry. Do ras predysponowanych dla takiego fenotypu AZS należą Jack Russel Teriery, foksteriery, shar peie, dalmatyńczyki, owczarki niemieckie we wczesnym etapie choroby. U takich psów najlepiej sprawdzają się typowe leki przeciwświądowe, jak oclacitinib, lub lokivetmab w połączeniu z terapią wielonienasyconymi kwasami tłuszczowymi i immunoterapią swoistą (1, 4-6).

Drugą grupą fenotypową są psy ze świądem i zmianami rumieniowymi, bez wtórnych zakażeń i zespołu keratołojotokowego. U zwierząt tych typowe jest pojawienie się rumienia jako jednego z pierwszych objawów choroby, lecz w badaniu cytologicznym w materiale pobranym z tych okolic nie stwierdza się zakażeń bakteryjnych czy drożdżakowych. Rumień często występuje w okolicy oczu (ryc. 3), brody, małżowin usznych bliżej wejścia do przewodu słuchowego (ryc. 4) („Zmiany występują na małżowinach usznych” i „Brak zmian na brzegach małżowin usznych”), warg (ryc. 5) przestrzeni międzypalcowych (ryc. 6), brzucha i odbytu lub spodniej okolicy nasady ogona. Zmiany rumieniowe ze świądem, prowadzące do ciągłego wylizywania, umiejscawiają się na dłoniowej stronie palców, śródręcza czy stawów nadgarstka i ta okolica powinna stanowić główne zainteresowanie lekarza podczas badania (kryteria 1 i 2 „Zmiany występują na kończynach piersiowych”). Dość często spotyka się zmiany rumieniowe wokół oczu jako objaw wiodący lub występujący jako jedyny u danego osobnika. Nieregularne leczenie prowadzić może do zliszajowacenia. Rasy, u których częściej obserwuje się ten fenotyp, to: boksery, buldogi francuskie (ryc. 7), owczarki z postacią przewlekłą, labradory, golden retrievery, American Staffordshire teriery. W przypadku tego typu zmian atopowych doskonale sprawdzają się glikokortykosteroidy podawane ogólnoustrojowo i miejscowo oraz cyklosporyna, podawane łącznie z lekami przeciwhistaminowymi. Pomocne mogą być kąpiele w szamponach przeciwświądowych, kremy lub maści z glikokortykosteroidami (flumetazon, hydrokortyzon, betametazon, triamcynolon) (1-3, 8).

Trzecia grupa psów atopowych to zwierzęta z dominacją wtórnych powikłań (ryc. 8) i zespołu keratołojotokowego. Pierwszoplanową rolę odgrywają zakażenia gronkowcowe i drożdżakowe (kryteria 1 „Występuje przewlekła lub nawrotowe zakażenie drożdżakami”). Prowadzi to do nasilenia zmian świądowych, a nawet jest postrzegane jako główny czynnik świądotwórczy. W obrazie klinicznym, oprócz zmian rumieniowych oraz przeczosów, widoczne są wykwity w postaci grudek, krost naskórkowych (ryc. 9) lub przymieszkowych (ryc. 10 i 11), kryz naskórkowych, hiperpigmentacji, nadmiernego złuszczania naskórka i zliszajowacenia w postaci silnego zgrubienia naskórka oraz odczucia podczas palpacji jego szorstkości. Nieprzyjemna woń skóry, która jest oznaką silnego zespołu keratołojotokowego, jest często głównym motywem konsultacji. Zmiany często lokalizują się na grzbiecie oraz brzuchu i wewnętrznych okolicach udowych. Zapalenia uszu mają postać rumieniowo-woszczynową (ryc. 12) lub ropną (ryc. 13) i umiejscawiają się głównie w przewodzie słuchowym. Wyprzenia wielofałdowe, szczególnie w nieleczonych postaciach przewlekłych u predysponowanych ras, nie należą do rzadkości. Rasy, które dość często charakteryzuje 3 fenotyp atopii, to shih tzu (ryc. 14), West Highland White teriery (ryc. 15 i 16), pekińczyki oraz często inne rasy, jak owczarki niemieckie w przewlekłych, niewłaściwie leczonych postaciach AZS (ryc. 17 i 18). W badaniu cytologicznym stwierdza się liczne ziarniaki (zwykle w badaniu hodowlanym Staphylococcus pseudintermadius) lub drożdżaki (Malassezia spp.). Leczenie należy rozpocząć od antybiotykoterapii (cefaleksyna, amoksycylina z kwasem klawulanowym, cefadroksyl, cefowecyna) i szamponoterapii (chlorheksydyna, mleczan etylu, kwas octowy i borowy, mikonazol). W przypadkach, kiedy po 2-3 tygodniach leczenia świąd utrzymuje się, należy wdrożyć leki przeciwświądowe. Zawsze w przypadkach trzeciego fenotypu atopii, podobnie jak w dwóch poprzednich postaciach, pomocna może okazać się immunoterapia swoista (1, 6, 7).

Fenotypy związane z predyspozycją rasową

Wykazano częstsze występowanie AZS u pewnych ras psów, jak również specyficzny przebieg objawów dotyczący rodzaju i umiejscowienia zmian. U ras predysponowanych obserwuję się również intensywniejsze nasilenie zmian. U West Highland White terierów zmiany najczęściej obejmują dalsze odcinki kończyn, głównie przestrzeni międzypalcowych oraz okolicy grzbietu. Dalmatyńczyki i buldogi francuskie mają skłonność do zmian w okolicy pach, klatki piersiowej i przestrzeni międzypalcowych kończyn piersiowych. Boksery cechują w większości przypadków nawrotowe, ostre pododermatitis i rumień zewnętrznej powierzchni małżowin usznych. Owczarki niemieckie mają skłonność do zmian okolic brzucha, twarzy, łokci i palców. U golden retrieverów zmiany obejmują jednocześnie pachy pachwiny i brzuch oraz mają skłonność do otitis externa. Shar peie cechuje wczesny okres pojawiania się objawów (3 miesiące), podobnie jak u buldogów francuskich, a zmiany częściej lokalizują się w okolicach bocznych kończyn miednicznych, doczaszkowych stawów łokciowych, małżowinach usznych oraz śródręcza i śródstopia. U labradorów bardzo często dochodzi do tworzenia zmian rumieniowo-guzkowych przestrzeni międzypalcowych i brzucha (1, 2, 8).

Objawy niespecyficzne AZS

Do najbardziej niespecyficznych objawów atopii należą zmiany lokalizujące się w okolicy łopatek i lędźwiowej okolicy kręgosłupa. W kryteriach wg Favrota objawy te znalazły się jako kryterium wykluczające, wskazujące na czynnik pasożytniczy (APZS, świerzb drążący, chejletieloza). Stąd u psów z objawami w takiej lokalizacji zwykle wyklucza się AZS. Jednakże doniesienia literaturowe oraz obserwacje własne autorów potwierdzają rzadkie postaci AZS u psów ze świądem okolic lędźwiowej i grzbietu, a także łopatek i okolic bocznych klatki piersiowej, bez występowania zmian w innych okolicach. Szczególnie tego typu fenotypy mogą występować u owczarków niemieckich, labradorów, golden retrieverów oraz mieszańców. Rzadką postacią są asymetryczne, jednostronne postacie AZS obejmujące okolicę oka i małżowiny usznej. Świąd obejmujący prawą lub lewą część głowy obserwowany był u buldogów francuskich. Niektóre przypadki ropnych ziarniniaków jałowych przestrzeni międzypalcowych mogą także mieć podłoże alergiczne. U psów z AZS, głównie u bokserów i American Staffordshire terierów, mogą także występować nawrotowe pokrzywki. Ostre sączące ropne zapalenia skóry (hot spot) występują rzadko u psów z AZS. Obserwowane były jednak u labradorów i rottweilerów, jak również u długowłosych psów dużych ras (1-3).

U psów z rozpoznanym AZS oprócz zmian skórnych występować mogą objawy dotyczące innych układów. Najczęściej dochodzi do obustronnego zapalenia spojówek oraz zapalenia błony śluzowej jamy nosowej. Zapalenie spojówek często występuje łącznie ze zmianami w obrębie skóry powiek lub szerzej okolic okołooczodołowych. Wykazano także intensywniejszą kolonizację bakteryjną worków spojówkowych u psów atopowych w porównaniu do psów zdrowych (1).

Opisana symptomatologia atopowego zapalenia skóry powinna sprowokować lekarzy weterynarii do wcześniejszego rozpoznania tej często występującej choroby u psów w młodym wieku. Pozwoli to na zaplanowanie długoterminowego, wieloletniego leczenia oraz dobranie schematu leczenia adekwatnego do stwierdzanego fenotypu.



Piśmiennictwo
  1. Bizikova P., Santoro D., Marsella S., Nuttall T., Eisenschenk M., Pucheu-Haston C.: Review: clinical and histopatological manifestations of canine atopic dermatitis. „Veterinary Dermatology”, 2015, 26, 79-e24.
  2. Favrot C., Steffan J., Seewald W., Picco F.: A prospective study on the clinical features of chronic atopic dermatitis and its diagnosis. „Veterinary Dermatology”, 2010, 21, 23-31.
  3. Olivry T., DeBoer D.J., Favrot C., Jackson A., Mueller R., Nuttall T., Prelaud P.: International Task Force on Canine Atopic Dermatitis. Treatment of canine atopic dermatitis: 2010 clinical practice guidelines from the International Task Force on Canine Atopic Dermatitis. „Veterinary Dermatology”, 2010, 21, 233-248.
  4. Olivry T., Marsella R., Iwasaki T., Mueller R.S.: International Task Force on Canine Atopic Dermatitis (2007) Validation of CADESI-03, a severity scale for clinical trials enrolling dogs with atopic dermatitis. „Veterinary Dermatology”, 2007, 18, 78-86.
  5. Olivry T., Saridomichelakis M., Nuttall T., Bensignor E., Griffin C.E., Hill P.: Validation of the Canine Atopic Dermatitis Extent and Severity Index (CADESI)-4, a simplified severity scale for assessing skin lesions of atopic dermatitis in dogs. „Veterinary Dermatology”, 2014, 25, 77-e25.
  6. Picco F., Zini E., et al.: A prospective study on canine atopic dermatitis and food-induced allergic dermatitis in Switzerland. „Veterinary Dermatology”, 2008, 19, 150-155.
  7. Pierezan F., Olivry T., Paps J., Lawhon S., Wu J., Steiner J., Suchodolski J., Hoffman A.: The skin microbiome in allergen-induced canine atopic dermatitis. „Veterinary Dermatology”, 2016, 27, 332-e82.
  8. Wilhelm S., Kovalik M., Favrot C.: Breed-associated phenotypes in canine atopic dermatitis. „Veterinary Dermatology”, 2010, 22, 143-149.


ryc. archiwum autorów


Ryc. 1. Wyłysienia okolic okołooczodołowych u 4-letniego mieszańca z nawrotowym świądem tła atopowego

 



Ryc. 2. Wyłysienia brzucha, ud i klatki piersiowej u psa z ryc. 1

 



Ryc. 3. Wyłysienia, rumień, hiperpigmentacja okolic powiek i warg u 3-letniego maltańczyka z nawrotowym AZS

 



Ryc. 4. Rumieniowo-woszczynowe zapalenie ucha u psa z ryc. 3

 



Ryc. 5. Rumień okolic warg u 3,5-letniego Yorkshire teriera z przewlekłą postacią AZS

 



Ryc. 6. Przewlekły świąd dalszych odcinków czterech kończyn u psa z ryc. 5 z widocznym przebarwieniem włosów okolic palców

 



Ryc. 7. Wyłysienia, rumień i obrzęk skóry okolic: małżowin usznych, oczu, twarzy, pach, pachwin i dalszych odcinków kończyn u 3-letniego buldoga francuskiego z AZS

 



Ryc. 8. Ropne zapalenie spojówek i skóry powiek u 4-letniego labradora z AZS

 



Ryc. 9. Nawrotowy liszajec w okolicy brzucha u 4-letniego Yorkshire teriera na tle AZS z widoczną ewolucją wykwitów z krost naskórkowych, poprzez kryzy naskórkowe i plamki barwnikowe

 



Ryc. 10. Liczne grudki i krosty okolicy szyi u 2,5-letniego boston teriera na tle całorocznej postaci AZS

 



Ryc. 11. Plamki, grudki, krosty naskórkowe w okolicy brzucha u psa z ryc. 10

 



Ryc. 12. Rumieniowo-woszczynowe zapalenie ucha u 4-letniego labradora z AZS

 



Ryc. 13. Ropne zakażenie ucha zewnętrznego u 2-letniego shih tzu jako bakteryjne powikłanie AZS

 



Ryc. 14. Rumień i liczne ogniska powierzchownego ropnego zapalenia skóry u psa z ryc. 13

 



Ryc. 15. Uogólnione wyłysienie, zliszajowacenie z powikłaniami bakteryjnymi i drożdżakowymi u West Highland White teriera w wieku 3 lat z przewlekłą postacią AZS

 



Ryc. 16. Wyłysienie i zliszajowacenie, szczególnie widoczne w okolicach zginaczowych stawów kończyn u psa z ryc. 15

 



Ryc. 17. Postępujący rumień, wyłysienie, zliszajowacenie okolicy twarzy i małżowin usznych u 4-letniego owczarka niemieckiego z przewlekłą powikłaną postacią AZS

 



Ryc. 18. Wyłysienie i zliszajowacenie brzucha, pachwin, ud, podudzi i ogona u psa z ryc. 17




W związku z wejściem w dniu 25 maja 2018 roku nowych przepisów w zakresie ochrony danych osobowych (RODO), chcemy poinformować Cię o kilku ważnych kwestiach dotyczących bezpieczeństwa przetwarzania Twoich danych osobowych. Prosimy abyś zapoznał się z informacją na temat Administratora danych osobowych, celu i zakresu przetwarzania danych oraz poznał swoje uprawnienia. W tym celu przygotowaliśmy dla Ciebie szczegółową informację dotyczącą przetwarzania danych osobowych.
Wszelkie informacje znajdziesz tutaj.
Zachęcamy również do zapoznania się z naszą nową Polityką Prywatności.
W przypadku pytań zapraszamy do kontaktu z naszym Inspektorem Ochrony Danych Osobowych pod adresem iodo@elamed.pl

Zamknij