Sezonowe łysienie boków to choroba skóry należąca do grupy wyłysień przebiegających bez świądu. Przyczyny rozwoju choroby nie są w pełni poznane. Typowe jest występowanie wyłysień w miesiącach zimowych i późniejszy odrost włosa. Pomocna w leczeniu u ponad 50% chorych psów jest melatonina. Celem artykułu jest opisanie objawów klinicznych choroby, sposobów jej rozpoznawania oraz leczenia.

Title
Seasonal flank alopecia – diagnostic process and treatment
Streszczenie
Sezonowe łysienie boków to choroba skóry należąca do grupy wyłysień przebiegających bez świądu. Przyczyny rozwoju choroby nie są w pełni poznane. Typowe jest występowanie wyłysień w miesiącach zimowych i późniejszy odrost włosa. Pomocna w leczeniu u ponad 50% chorych psów jest melatonina. Celem artykułu jest opisanie objawów klinicznych choroby, sposobów jej rozpoznawania oraz leczenia.
Słowa kluczowe
sezonowe łysienie boków, psy, melatonina
Abstract
Canine seasonal flank alopecia is a non-inflammatory, non-scarring alopecia, with an unknown etiology. Typical of this disease is loss of hair during winter and hair re-growth in summer. Melatonin therapy allows for a successful treatment in 50-75% of the cases. The aim of this article is to describe clinical symptoms, diagnostic methods and treatment of the disease.
Keywords
seasonal flank alopecia, dogs, melatonin

Sezonowe łysienie boków jest chorobą, w przebiegu której dochodzi do okresowych epizodów utraty włosa. Utrata włosów ma charakter niezapalny, problemowi nie towarzyszy również świąd. Choroba zaliczana jest do grupy chorób przebiegających z wyłysieniami niezapalnymi (28).

Wprowadzenie, istota i patogeneza choroby

W literaturze występuje ona pod kilkoma nazwami, poza użytą w tytule artykułu używane są też: idiopatyczne cykliczne łysienie boków, nawracające łysienie boków, cykliczna dysplazja mieszków włosowych (21). Po raz pierwszy omawiany problem został opisany w roku 1990 przez Scotta. Autor ten rozpoznał go u 5 sterylizowanych samic, obserwując wypadnięcie włosa w miesiącach wiosennych oraz samoistny odrost włosa w lecie. Obecnie wiadomo, że spotykana jest ona zarówno u samców, jak i samic – niezależnie od tego, czy osobniki te zostały poddane kastracji/sterylizacji.

Przyczyna etiologiczna pozostaje, jak dotychczas, nieznana. U zwierząt z rozpoznaną chorobą nie stwierdzono, by występowały zaburzenia dotyczące poziomów hormonów. U osobników dotkniętych sezonowym łysieniem boków oznaczano poziomy hormonów tarczycy (badano poziomy całkowitego T4 oraz TSH), które były prawidłowe, również przeciwciała antytyreoglobulinowe nie występowały częściej niż u zdrowych psów (9). Oznaczane hormony płciowe nie wykazywały różnic u osobników chorych w porównaniu do zdrowych – niezależnie od tego, czy badanie wykonywano w okresie krótkiego dnia, czy też nie. Podobnie hormon wzrostu (badany w teście dynamicznym z ksylazyną) i insulinopodobny czynnik wzrostu (IGF-1) nie różniły się pomiędzy zwierzętami chorymi a kontrolnymi psami bez objawów. Stwierdzono jedynie, że IGF-1 u osobników z sezonowym łysieniem boków jest wyższy w okresie długiego dnia (gdy zwierzęta nie mają objawów), w czasie dnia krótkiego, gdy dochodzi do rozwoju objawów IGF-1, poziom ten nie różnił się od tego u zwierząt zdrowych (8). Nie można jednakowoż w pełni wykluczyć, że u psów dotkniętych chorobą dochodzi do zmian dotyczących receptorów dla hormonów w mieszkach włosowych (16).

W przypadku omawianego problemu można domniemywać, że ma on podłoże genetyczne. Za tą hipotezą przemawia fakt częstszego jej występowania u określonych ras psów, tj.: boksery, sznaucery, buldogi angielskie, pinczery małpie, border collie, airredale terriery, gryfony Korthalsa, tyberian terriery, jednak choroba spotykana jest również u innych ras (1, 2, 15, 21, 31).

W związku z obserwowanym u wielu osobników chorych sezonowym występowaniem objawów długość dnia słonecznego uważana jest za odgrywającą decydującą rolę w patogenezie choroby (2, 16, 22). Należy jednak nadmienić, że pomimo nazwy choroby u pewnych psów występuje ona jednorazowo i po ustąpieniu objawów nie pojawia się już nigdy w trakcie trwania życia zwierzęcia (około 20% przypadków). Za istotnym znaczeniem długości dnia słonecznego w przebiegu łysienia boków przemawia obserwacja przypadków tej choroby, która najczęściej pojawia się w okresie zimowym, w momencie gdy długość dnia słonecznego jest najmniejsza. Przyczynia się to do tego, że przypadki choroby na półkuli północnej spotyka się częściej w zimie, podczas gdy na półkuli południowej nasilenie ma miejsce w miesiącach letnich. Zaobserwowano również, że zmiana długości dnia słonecznego wywołana sztucznie ma wpływ na rozwój objawów. Zauważono również, że u zwierząt, które miały objawy kliniczne pod wpływem naturalnego cyklu słonecznego, po umieszczeniu ich w warunkach „sztucznego dnia” (ekspozycja na światło przez 15-16 godzin na dobę), dochodziło do zatrzymania rozwoju choroby (18, 31).

Za wpływem długości dnia słonecznego na rozwój sezonowego łysienia boków przemawia ponadto fakt ustępowania zmian u niektórych osobników po stosowaniu melatoniny (19, 20). Synteza tego hormonu jest zależna od długości dnia słonecznego, a wiadomo, że odgrywa on rolę w sezonowej wymianie okrywy włosowej, jego podawanie pozwala nawet na manipulowanie czasem wymiany okrywy włosowej (26). Innym hormonem, którego synteza zależna jest od długości ekspozycji na światło słoneczne, jest prolaktyna, która jest odpowiedzialna za sezonową zmianę włosa. Synteza prolaktyny jest ściśle związana z melatoniną – wzrost melatoniny prowadzi do spadku stężenia prolaktyny (7).

Objawy kliniczne

Jak już wspominano we wstępie, omawianą chorobę można zaliczyć do wyłysień niezapalnych. Najistotniejszym objawem klinicznym jest w jej przypadku utrata włosa. Występuje ona zarówno u samców, jak i samic, jest także niezależna od poddania zwierzęcia zabiegowi sterylizacji. Istnieje natomiast predyspozycja wiekowa do jej rozwoju – zwykle pierwsze objawy pojawiają się pomiędzy trzecim a szóstym rokiem życia (mediana 3,6 roku) (15). Jak wspominano, przypuszcza się, że problem może mieć podłoże genetyczne – stąd częściej występuje u pewnych ras (wymienionych we wstępie).

Utrata włosa ma zwykle charakter pseudosymetryczny i dotyka boków ciała, klatki piersiowej i brzucha. Często można spotkać się z sytuacją, w której jedna strona ciała jest dotknięta objawami w stopniu zdecydowanie większym od strony przeciwnej. Wyjątkiem są przypadki, w których objawy stwierdzane są tylko po jednej stronie ciała (2, 15, 16, 17, 21, 22).
W przypadku sezonowego łysienia boków często spotykane jest określenie, że wyłysienia mają kształt geograficzny. Pod tym pojęciem należy rozumieć, że przyjmują one nieregularne kształty, a ich brzegi podobne są do linii brzegowej na mapach. Powstałe ubytki włosa mogą mieć rozmiar od zaledwie kilku centymetrów do zmian obejmujących całe boczne powierzchnie ciała zwierzęcia. W okresie, gdy dochodzi do zwiększonego nasilenia objawów choroby, włos w miejscach jej rozwoju łatwo poddaje się wyrywaniu. Objawy w postaci utraty włosa rozwijają się dosyć szybko, wraz ze zmianą długości dnia słonecznego, na półkuli północnej ma to miejsce około listopada – grudnia. Następnie w ciągu następnych miesięcy włos może samoistnie odrastać, tak aby latem nie pozostał ślad po niedawnych brakach (13). W literaturze opisany został również wyjątkowy przypadek, w którym do odrostu włosa doszło dopiero z początkiem jesieni (17).

Zdarza się, że włos, który odrośnie, różni się od pozostałego barwą lub teksturą, co powoduje, że miejsca, w których uprzednio doszło do wyłysień, są dalej widoczne, jedynie świeża okrywa włosowa jest jaśniejsza od tej występującej na pozostałych partiach ciała zwierzęcia (22). W klasycznych przypadkach w miejscach wyłysień nie stwierdza się żadnych wykwitów na skórze, brak nadmiernego rogowacenia czy zaskórników powszechnie obecnych przy dermatozach hormonalnych. Możliwe jest wystąpienie przebarwienia skóry w miejscach pozbawionych włosa, ale nie jest to cecha charakterystyczna choroby, u ras takich jak: dalmatyńczyki, wyżły weimarskie, dobermany nie występuje ona wcale (10).

Omówiony powyżej obraz kliniczny jest najbardziej typowy dla choroby, nie wyczerpuje on jednak wszystkich klinicznych manifestacji sezonowego łysienia boków. Opisywano przypadki o nietypowym przebiegu, których cechą odróżniającą je od klasycznej postaci choroby jest inna lokalizacja zmian lub ich odmienna postać, np. brak wyłysień, występowanie odbarwienia włosa, cechą wspólną dla wszystkich przypadków będzie zawsze sezonowy i nawracający charakter choroby.

Jedną z nietypowych form choroby jest ta, w której dochodzi do wyłysień w obrębie głowy – na grzbiecie nosa, niekiedy w okolicy okołooczodołowej. U chorych psów nie występowały wyłysienia w typowej lokalizacji, tj. po bokach ciała. Taki obraz choroby opisywany był u labradorów, golden retrieverów, jak również u cane corso. W miejscach, w których doszło do utraty włosa, stwierdzane było przebarwienie. Wyłysienia rozpoczynały się w kwietniu, a do ponownego odrostu włosa dochodziło po 2 miesiącach (6, 29).

Kolejną nietypową postacią choroby jest postać uogólniona. W tym przypadku wyłysienia pojawiają się zarówno na bokach ciała, jak i na głowie, przy podstawie małżowin usznych i na ogonie. Postać uogólniona opisywana była u airdele terrierów, golden retrieverów, griffon korthals, dobermanów, wyżłów niemieckich krótkowłosych i sznaucerów olbrzymich. Odrost włosa następuje równocześnie na wszystkich okolicach, na których doszło do wyłysień (16, 10).

Rzadko opisywaną formą choroby jest postać, w przypadku której zamiast do typowych wyłysień dochodziło do sezonowych zmian w barwie i teksturze włosa. Podobnie jak w typowym przebiegu rozmieszczenie zmian w barwie i teksturze włosa ma kształt geograficzny. Ten typ choroby opisywany był u sznaucerów, pudli, cocker spanielów, lhasa apso, yorkshire terrierów.
U sznaucerów miniaturowych w tej postaci choroby dochodziło do zmiany barwy włosa z szarego na złoty (aurotrichia). Podobnie jak w  klasycznej postaci zmiany barwy włosa miały charakter sezonowy i występowały w okresie od kwietnia do października (tak więc odwrotnie niż w postaci typowej). Zmiana barwy dotyczyła włosów pierwszorzędowych (okrywowych) i występowała na bokach ciała, brzuchu, okolicy okołooczodołowej oraz na małżowinach usznych. Dodatkowo w miejscach, gdzie dochodziło do zmiany barwy włosa okrywowego, podszerstek był przerzedzony. U większości zwierząt po 2 latach włosy odrastały, powracając do pierwotnej, prawidłowej barwy (32). U bokserów natomiast opisywano postać, w której dochodziło do zmiany barwy włosa na ciemniejszy (melanotrichia) (11).

Jak wspominano, sezonowe łysienie boków jest chorobą, w przebiegu której nie dochodzi do powstania zmian zapalnych. Opisana była jednak forma, w której dodatkowo poza typowymi wyłysieniami na bokach ciała pojawiło się zapalenie mieszków włosowych i zapalenie skóry. W obrazie klinicznym poza utratą włosa stwierdzane było odbarwienie skóry z tworzeniem płytek oraz formowanie łusek. Pomimo tych dodatkowych zmian na skórze chorobie nie towarzyszył świąd. W badaniu histopatologicznym skóry stwierdzano zarówno objawy typowe dla sezonowego łysienia boków (opisane w dalszej części), jak i objawy liszajowatego zapalenia skóry (ang. interface dermatitis) oraz zapalenia mieszków włosowych (27).

Rozpoznanie

Bardzo pomocne w postawieniu rozpoznania są informacje uzyskane z wywiadu. Jeśli u zwierzęcia występuje sezonowa utrata włosa pojawiająca się w miesiącach zimowych, a następnie dochodzi do samoistnego odrostu włosa, wyraźnie wskazuje to na omawianą chorobę. W takich przypadkach rozpoznanie z dużym prawdopodobieństwem można postawić już na podstawie obrazu klinicznego i informacji zebranych z wywiadu (16, 22). Oczywiście informacje z wywiadu mogą być pomocne tylko w przypadku zwierząt chorujących od kilku sezonów.

W rozpoznaniu różnicowym należy uwzględnić przede wszystkim dermatozy endokrynogenne takie jak: niedoczynność tarczycy, nadczynność kory nadnerczy, zaburzenia dotyczące hormonów płciowych (np. guz z komórek Sertoliego) oraz alopecje x. Dermatozy hormonalne są problemami, które są spotykane częściej niż sezonowe łysienie boków, stąd należy je wykluczyć w pierwszej kolejności w przypadku objawów w postaci niezapalnych wyłysień (są statystycznie najpowszechniejszymi przyczynami wyłysień niezapalnych). Elementem różnicującym już na etapie zbierania wywiadu i badania klinicznego jest fakt, że w większości dermatoz hormonalnych poza objawami dotyczącymi skóry zwykle obecne są też inne, związane z zaburzeniami ze strony pozostałych układów (wyjątkiem jest alopecja x, w której poza zmianami dotyczącymi skóry brak jest objawów ze strony innych układów). Obecność tych objawów, jak wielomocz przy nadczynności kory nadnerczy, obniżony metabolizm przy niedoczynności tarczycy, wskazuje na zaburzenia hormonalne. Dermatozy te wykluczamy poprzez oznaczanie poziomów hormonów lub testy dynamiczne (szczegółowa diagnostyka dermatoz hormonalnych w związku z obszernością zagadnienia nie będzie tutaj przytaczana). Ponadto wykluczyć należy dysplazje mieszków włosowych (jak wyłysienie z utratą barwy włosa, dysplazje mieszków włosów czarnych), wyłysienie po strzyżeniu, rumień cieplny, reakcje związane z iniekcyjnym podaniem glikokortykosteroidów lub szczepionek (3, 4, 6, 16, 23, 30). Wyłysienie z utratą barwy włosa można z dużym prawdopodobieństwem wykluczyć na podstawie mikroskopowego badania włosa, w pozostałych przypadkach istotne są informacje zebrane z wywiadu – brak odrostu włosa w miejscach uprzednio strzyżonych (wyłysienia po strzyżeniu) czy ciągła ekspozycja na ciepło (rumień cieplny – w tym przypadku wyłysienia najczęściej dotyczą tylko jednej strony ciała) czy iniekcyjne podawanie leków. W przypadku niektórych ras występują u nich specyficzne rasowo zaburzenia dotyczące cyklu wzrostu włosa. Tego typu zaburzenia stwierdzane były u portugalskich psów dowodnych, cheaspeake bay retrieverów, curly coated retrieverów i spanieli irlandzkich. Przy tego typu problemach nigdy nie stwierdza się całkowitego samoistnego odrostu włosa, brak jest również typowej dla sezonowego łysienia boków cykliczności. Ponadto wyłysienia lokalizują się głównie na karku i udach, gdzie nie ma ich w przypadku sezonowego łysienia boków.
Jeśli zwierzęta z zaburzeniami dotyczącymi cyklu wzrostu włosa były leczone przy pomocy melatoniny, nie stwierdzano poprawy.

Podstawowym sposobem ostatecznego rozpoznania sezonowego łysienia boków jest badanie histopatologiczne. Biopsje należy pobrać z miejsca, w którym doszło już do utraty włosa, by zaobserwować już istniejące zmiany. Obraz histopatologiczny choroby jest bardzo typowy. W preparatach widoczna jest hiperkeratoza mieszków włosowych, a niekiedy również przewodów wyprowadzających gruczołów łojowych. Najbardziej charakterystyczne są atrofia i deformacja mieszków włosowych. Mieszki są dysplastyczne i określane są jako „stopy czarownicy”, „mieszki włosowe o wyglądzie ośmiornicy”. Dodatkowo może być widoczna melanina w świetle mieszków włosowych lub gruczołach łojowych (13, 14, 24). W przypadku zmian, do których doszło niedawno, ten typowy obraz histopatologiczny może nie być jeszcze obecny, a mieszki włosowe znajdują się w fazie anagenu lub katagenu. Z tego powodu do badania histopatologicznego należy wybierać miejsca, w których doszło już do pełnej utraty włosa (najstarsze).

Leczenie

Odrost włosa w wielu przypadkach następuje samoistnie wraz z wydłużeniem dnia świetlnego. By go przyśpieszyć, zaleca się stosowanie melatoniny (16, 21). Lek ten jest dosyć skuteczny i przynosi poprawę w 50-75% przypadków. Może być on podawany doustnie w dawce 3 do 6 mg dwa razy dziennie na psa. Czas leczenia jest dosyć długi i wynosi co najmniej 4 do 6 tygodni. W przypadku gdy widoczny jest początek odrostu włosa, można zaprzestać już dalszego jej podawania. Alternatywą jest użycie implantów w dawce 12 mg na psa (19). U zwierząt, u których choroba już została rozpoznana, by zapobiec powstaniu wyłysień, zaleca się rozpoczęcie podawania leku na jeden do dwóch miesięcy przed spodziewanym nawrotem choroby. Melatonina nie jest zalecana u zwierząt hodowlanych, ponieważ, jak wspomniano we wstępie, jest hormonem wpływającym na układ płciowy (poprzez wpływ na prolaktynę). W jednym z przypadków, gdzie sezonowe łysienie boków występowało u psa z rozpoznanym atopowym zapaleniem skóry, doszło do odrostu włosa po zastosowaniu cyklosporyny. Wiadomo, że jednym z ubocznych efektów stosowania tego leku jest nadmierny wzrost włosa (hirsutismus). Nie wiadomo, czy w opisanym przypadku cyklosporyna miała istotny wpływ na odrost włosa (2).

Sezonowe łysienie boków jest wprawdzie niezbyt powszechnie występującym problemem, ale spotykanym w naszych praktykach. W każdym przypadku występowania zmian o charakterze wyłysień niezapalnych należy pamiętać o tej chorobie i uwzględniać ją w rozpoznaniu różnicowym.


ryc. archiwum autorów



 

Ryc. 1. Gończy polski w wieku 2 lat, niesterylizowana samica, widoczne wyłysienie na bokach klatki piersiowej i brzucha. Krawędzie wyłysień o typowym „geograficznym kształcie”;
Ryc. 2. Pies z ryc. 1, widoczny podobny charakter zmian po stronie przeciwnej;
Ryc. 3. Zbliżenie na okolice o przerzedzonym włosie, widoczna niezmieniona skóra, bez wykwitów;

 

Ryc. 4. Bokser, niesterylizowana samica w wieku 3 lat, widoczne wyłysienia na boku klatki piersiowej

 



 

Ryc. 5 i 6. Bokser, niesterylizowana samica w wieku 5 lat, widoczne wyłysienia o „geograficznym kształcie” na bokach klatki piersiowej, brzucha i grzbiecie, zmiany występują po obu stronach ciała;
Ryc. 7. Pies z ryc. 5 i 6 po 6-tygodniowym leczeniu z zastosowaniem melatoniny, widoczny całkowity odrost włosa;

 

Ryc. 8. Preparat histopatologiczny z sezonowego łysienia boków. Widoczne atroficzne mieszki włosowe tworzące struktury przypominające „stopy czarownicy”. Barw. HE. Pow. ok. 100 x
W związku z wejściem w dniu 25 maja 2018 roku nowych przepisów w zakresie ochrony danych osobowych (RODO), chcemy poinformować Cię o kilku ważnych kwestiach dotyczących bezpieczeństwa przetwarzania Twoich danych osobowych. Prosimy abyś zapoznał się z informacją na temat Administratora danych osobowych, celu i zakresu przetwarzania danych oraz poznał swoje uprawnienia. W tym celu przygotowaliśmy dla Ciebie szczegółową informację dotyczącą przetwarzania danych osobowych.
Wszelkie informacje znajdziesz tutaj.
Zachęcamy również do zapoznania się z naszą nową Polityką Prywatności.
W przypadku pytań zapraszamy do kontaktu z naszym Inspektorem Ochrony Danych Osobowych pod adresem iodo@elamed.pl

Zamknij