Psy i koty stanowią liczną grupę pacjentów z chorobami dermatologicznymi. Stan układu powłokowego zwierząt w znacznym stopniu jest odzwierciedleniem ogólnej kondycji organizmu w przebiegu wielu chorób podłoża immunologicznego, chorób wewnętrznych oraz zaburzeń o charakterze endokrynogennym. W związku z powyższym, wspomagając leczenie ogólnoustrojowe, dermatolodzy coraz częściej kładą nacisk na stosowanie preparatów leczniczych o działaniu miejscowym, wpływających pozytywnie na stan skóry, naskórka i okrywy włosowej.

Streszczenie
Psy i koty stanowią liczną grupę pacjentów z chorobami dermatologicznymi. Stan układu powłokowego zwierząt w znacznym stopniu jest odzwierciedleniem ogólnej kondycji organizmu w przebiegu wielu chorób podłoża immunologicznego, chorób wewnętrznych oraz zaburzeń o charakterze endokrynogennym. W związku z powyższym, wspomagając leczenie ogólnoustrojowe, dermatolodzy coraz częściej kładą nacisk na stosowanie preparatów leczniczych o działaniu miejscowym, wpływających pozytywnie na stan skóry, naskórka i okrywy włosowej.
Słowa kluczowe
leczenie miejscowe, działanie przeciwgrzybicze, działanie przeciwbakteryjne, szamponoterapia
Abstract
Dogs and cats are a prominent group of patients with dermatoses. Skin condition reflects, to a large extent, the general condition of the organism in the course of many immunological, systemic and endocrine diseases. Therefore, with a view to reinforcing systemic treatment, dermatologists often use topical therapies which positively influence the condition of the skin, the epidermis and the hair.
Keywords
topical treatment, antifungal activity, antibacterial activity, shampoo treatment

Obecnie w dermatologii weterynaryjnej poza leczeniem ogólnoustrojowym stosuje się preparaty o skutecznym działaniu miejscowym. Do dyspozycji lekarza weterynarii dostępna jest szeroka gama produktów do stosowania na skórę pacjenta, takich jak: szampony, lotiony, pianki, kremy, maści, żele, jak również preparaty spot-on. Największą popularnością wśród dermatologów weterynaryjnych cieszy się szamponoterapia, jako środek wspomagający w znacznym stopniu leczenie chorób skóry przebiegających ze świądem, z łojotokiem, zaburzeniami rogowacenia naskórka, ale również procesami wikłanymi zakażeniem bakteryjnym bądź grzybiczym. W odróżnieniu od preparatów w postaci kremów, żeli i maści szampony można z dużym powodzeniem stosować w przypadku zmian obejmujących rozległe okolice skóry pacjenta lub po prostu w sytuacji, gdy mamy do czynienia ze zmianami o charakterze rozsianym. Należy pamiętać, ze poza walorami leczniczymi szamponów z ich użyciem dokonujemy również usunięcia nadmiaru łusek, strupów, martwych włosów, co w znacznym stopniu wpływa na przyspieszenie procesu gojenia się zmian skórnych. Ma to olbrzymie znaczenie w przypadku chorób o podłożu immunologicznym, w przypadku których lekarze często zachowują tzw. „komfort chorowania”, a przewlekłe zmiany skórne wymagają monitorowania ich do końca życia pacjenta.

Szamponoterapia jest bez wątpienia jedną z najskuteczniejszych form leczenia miejscowego, jednak brak umiejętnego doboru odpowiednich substancji czynnych zastosowanych w preparacie do problemu dermatologicznego, z jakim mamy do czynienia, może prowadzić do zaostrzenia procesu chorobowego. Preparaty w tej postaci użyte do wspomagania leczenia można podzielić na: przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, przeciwłojotokowe (z uwzględnieniem zespołu keratołojotokowego, łojotoku suchego i oleistego), jak również szampony przeciwświądowe.

Standardowymi składnikami szamponów przeciwbakteryjnych są: chlorheksydyna, nadtlenek benzoilu czy też mleczan etylu. Zastosowanie powyższych substancji czynnych ma duże znaczenie w leczeniu zmian o charakterze hot-spot, np. w przebiegu alergicznego pchlego zapalenia skóry, jak również powierzchownego ropnego zapalenia skóry, czy nawet zapalenia mieszków włosowych. Należy pamiętać, że wszystkie te procesy mogą współistnieć z pierwotną chorobą, jaką może być np. atopowe zapalenie skóry.

Chlorheksydyna w połączeniu z mikonazolem, enilkonazol, ketokonazol, ale również dziegieć, związki siarki i selenu to grupa substancji używanych w szamponach o działaniu przecigrzybiczym.

Szamponoterpia z użyciem kwasu salicylowego, preparatów siarkowych i na bazie selenu oraz aloesu z pewnością będzie dobrym wyborem w leczeniu zaburzeń keratołojotokowych, zarówno o charakterze pierwotnym, jak i wtórnym – w przebiegu np. atopowego zapalenia skóry, chorób pasożytniczych takich jak infestacja Sarcoptes scabiei lub nużycy.

Niezwykle ważną grupą szamponów stosowanych w dermatologii weterynaryjnej są preparaty przeciwświądowe. Te z kolei w swoim składzie mogą zawierać glikokortykosteroidy, takie jak hydrokortyzon lub flucinolon, które wspólnie z zastosowanym leczeniem ogólnoustrojowym w przebiegu atopowego zapalenia skóry psów mogą w znacznym stopniu minimalizować objawy świądu. Użyte w szamponach przeciwświądowych: mocznik, gliceryna, mleczan etylu, glikol propylenowy czy lanolina przyczyniają się do nawilżenia skóry i redukcji świądu. Częsta jest również kombinacja powyższych substancji czynnych ze związkami o działaniu przeciwbakteryjnym i przeciwgrzybiczym. Należy pamiętać, że zastosowanie szamponoterapii przeciwświądowej usuwa również z powierzchni skóry alergeny, a przecież wiadomo jest, że droga przezskórna uważana jest za podstawową, jaką alergeny dostają się do organizmu pacjenta z atopowym zapaleniem skóry. Z doniesień literatury światowej wynika, że wielonienasycone kwasy tłuszczowe (γ-linolenowy, linolenowy) hamujące przeznaskórkową utratę wody, witamina E oraz monooligosacharydy i piroktonian olaminy o działaniu przeciwbakteryjnym i przeciwgrzybiczym skutecznie redukowały świąd u pacjentów z atopowym zapaleniem skóry (1).

Wybrane substancje czynne do stosowania miejscowego

Nadtlenek benzoilu

Jedna z podstawowych substancji czynnych używanych w zwalczaniu zakażeń bakteryjnych. Wykazuje również silne działanie keratolityczne, przeciwświądowe i przeciwłojotokowe. Stosowanie preparatów zawierających nadtlenek benzoilu jest skuteczne również w leczeniu nużycy. W tym przypadku mówi się o zmniejszeniu aktywności gruczołów łojowych, jak również o indukowaniu procesu oczyszczania mieszków włosowych („przepłukiwanie mieszków włosowych”). Z obserwacji własnych wynika, że zastosowanie szamponoterapii z użyciem m.in. nadtlenku benzoilu, poprzedzającej stosowanie amitrazy w leczeniu ogniskowych zmian w przebiegu nużycy, jak również nużycy uogólnionej przynosi dobre efekty leczenia oraz skraca czas terapii i ułatwia penetrację innych leków o działaniu miejscowym.

Chlorheksydyna

Związek chemiczny o silnym działaniu antyseptycznym. Stosowana w preparatach o działaniu miejscowym silnie wspomaga zakażenia wywołane przez bakterie Gram-dodatnie, w mniejszym natomiast stopniu – Gram-ujemne. Działanie jej polega na niszczeniu ściany komórkowej bakterii, koagulacji białek zawartych w ich cytoplazmie. W niskich stężeniach chlorheksydyna powoduje niszczenie błon cytoplazmatycznych bakterii, czego konsekwencją jest utrata właściwości osmotycznych (2). Z doniesień literatury światowej wynika, iż stężenie chlorheksydyny w zakresie od 1 do 4% z dobrym skutkiem zwalcza zakażenia na tle Staphylococcus spp., ale również zakażenia wywołane przez drożdżaki rodzaju Malassezia spp. (3-6). Należy zwrócić również szczególną uwagę na ototoksyczność chlorheksydyny w stężeniach powyżej 0,5% (7-10). Preparaty zawierające w swoim składzie omawianą substancję czynną są bezpieczne i z powodzeniem można je stosować w takich chorobach, jak atopowe zapalenie skóry, jak również w przebiegu procesów ropnych, będących powikłaniami chorób immunologicznych, autoimmunologicznych, a nawet dermatoz podłoża endokrynologicznego (niedoczynność tarczycy, syndrom Cushinga).

Mleczan etylu

Metabolizowany do etanolu i kwasu mlekowego pod wpływem lipazy bakteryjnej w mieszkach włosowych i gruczołach łojowych powoduje obniżenie pH skóry oraz rozkład lipidów, co przyczynia się do działania przeciwbakteryjnego omawianej substancji czynnej (11). Wykazano, że zastosowanie szamponu zawierającego mleczan etylu w leczeniu ropnego zapalenia skóry łącznie z cefaleksyną okazało się bardziej skuteczne aniżeli w przypadku zastosowania samej cefaleksyny (12).

Miód leczniczy

Substancja o właściwościach higroskopijnych powodująca niszczenie komórek bakteryjnych. Niski poziom pH oraz zawartość enzymu oksydazy glukozowej przyczyniają się do efektywnego działania przeciwbakteryjnego wobec Staphylococcus aureus (13, 14), gronkowców koagulazo-ujemnych (15), Pseudomonas aeruginosa (16), a także metycylinoopornych gronkowców (17). Powszechnie uważa się, że preparaty zawierające w swoim składzie omawianą substancję mogą pozytywnie wspomagać leczenie powierzchownych ropnych zapaleń skóry.

Fitosfingozyna

Produkowana w korneocytach i uwalniana do substancji międzykomórkowej. W warstwie rogowej naskórka jest obecna zarówno w formie wolnej, jak również jest składową ceramidów. Stosowana w preparatach o działaniu miejscowym z dobrym skutkiem ułatwia leczenie zakażeń bakteryjnych, grzybiczych (Malassezia spp.), działa przeciwzapalnie poprzez blokowanie produkcji iL1 oraz receptorów skierowanych na nią, jak również hamuje działanie endoteliny 1 i jej receptorów. Połączenie chlorheksydyny z fitosfingozyną okazuje się skuteczne w leczeniu powikłań atopowego zapalenia skóry psów. Jedne z badań naukowych wykazały, że działanie obu omawianych substancji czynnych redukowało liczbę bakterii obecnych na komórkach naskórka (18).

Kwas octowy i kwas borowy

Połączenie obu tych składowych w stężeniu 2% jest powszechnie stosowane w szamponach, sprayach, a nawet preparatach do czyszczenia uszu. Jak wynika z przeprowadzanych do dnia dzisiejszego badań, związki te przyczyniają się do leczenia zakażeń wywoływanych m.in. przez Staphylococcus pseudointermedius, Pseudomonas aeruginosa czy też Malassezia pachydermatis.

Kwas salicylowy i siarka

Wykazują działanie synergistyczne, stosowanie połączenia obu tych związków może wywoływać nieznaczne podrażnienie skóry. Obie substancje stosowane w preparatach o działaniu miejscowym mogą być używane w zaburzeniach keratołojotokowych. Kwas salicylowy powoduje zwiększone wiązanie wody przez skórę objętą procesem chorobowym, co przyczynia się do jej lepszego nawodnienia. Wpływa na zmniejszenie przylegania między komórkami, co sprzyja złuszczaniu i regenerowaniu się warstwy rogowej naskórka. Siarka wykazuje natomiast silne działanie keratolityczne i keratoplastyczne.

Połączenie mikonazolu z chlorheksydyną

Związki stosowane w szamponach zwłaszcza w przypadku dermatoz przebiegających ze świądem i z silnym łojotokiem. Te objawy u pacjentów dermatologicznych spotykane są głównie w przypadkach zakażenia wywołanego przez Staphylococcus pseudointermedius oraz Malassezia pachydermatis.

Omawiane substancje czynne użyte we wspomagającej leczenie ogólnoustrojowe terapii miejscowej z dobrym skutkiem zwalczają zakażenia dermatofitami (19, 20).

Oleje roślinne, lanolina, woski, glikol propylenowy, gliceryna, koloidalny roztwór owsa, mocznik, mleczan sodu, kwas karboksylowy, kwas mlekowy

Wymienione związki mają duży wpływ na regenerację naskórka, skóry i okrywy włosowej. W przebiegu wielu chorób dermatologicznych, zarówno podłoża immunologicznego, endokrynologicznego, jak i pasożytniczego, może dochodzić do zaburzenia gospodarki lipidowej, co w szybkim tempie prowadzi do przeznaskórkowej utraty wody. Nadmierne wysuszenie skóry indukuje pojawienie się świądu, autouszkodzeń u pacjenta, czego konsekwencją mogą stać się w niedługim czasie zakażenia bakteryjne, jak również grzybicze.

W takich sytuacjach należy niezwłocznie i umiejętnie dobrać odpowiednią terapię miejscową z użyciem preparatów zawierających substancje wiążące wodę w naskórku i zapobiegające nadmiernej jej utracie poprzez „uszczelnienie komórek warstwy rogowej naskórka”.

Kwas fusydowy

Związek o silnym działaniu przeciwbakteryjnym, przeznaczony do stosowania miejscowego. Wykazuje silne działanie w stosunku do Staphylococcus spp. i Streptococcus spp., a także Staphylococcus pseudintermedius (21). Ponieważ nie wykazuje oporności krzyżowej z innymi antybiotykami, kwas fusydowy jest również skuteczny przeciwko opornym na metycylinę Staphylococci (MRSP) (22).

W artykule zostały opisane metody stosowania leczenia miejscowego z użyciem substancji czynnych o różnorodnym spektrum działania.

Zarówno w świecie medycyny człowieka, jak i medycyny weterynaryjnej obserwuje się narastający problem antybiotykooporności u pacjentów wymagających stosowania długoterminowego leczenia ogólnoustrojowego, dlatego też zasadne wydaje się wdrażanie terapii miejscowej, mało szkodliwej, dającej dobre efekty przy umiejętnym zastosowaniu substancji zawartych w preparatach i indywidualnym dopasowaniu postępowania do pacjenta i jego problemu dermatologicznego.

Piśmiennictwo
  1. Löftlath A., von Voigts-Rhetz A., Jaeger K., Schmid M., Kuechenhoff H., Mueller R.S.: The efficacy of a commercial shampoo and whirlpooling in the treatment of canine pruritus- a double- blinded, ranzdomized, placebo-controlled study. „Vet. Dermatol.”, 2007, 18: 427-431.
  2. Lim K.S., Kam P.C.: Chlorhexidine – pharmacology and clinical applications. „Anaesth Intensive Care”, 2008, 36: 502-512.
  3. Kwochka K.W., Kowalski J.J.: Prophylactic efficacy of four antibacterial shampoos against Staphylococcus intermedius in dogs. „Am. J. Vet. Res.”, 1991, 52, 115-118.
  4. Evans L.K, Knowles T.G., Werrett G. et al.: The efficacy of chlorhexidine gluconate in canine skin preparation – practice survey and clinical trials. „J. Small Anim. Pract.”, 2009, 50, 458-465.
  5. Lambrechts N.E., Hurter K., Picard J.A. et al.: A prospective comparison between stabilized glutaraldehyde and chlorhexidine gluconate for preoperative skin antisepsis in dogs. „Vet. Surg.”, 2004, 33: 636-643.
  6. Lloyd D.H., Lampert A.I.: Activity of chlorhexidine shampoon in vitro against Staphylococcus intermedius, Pseudomonas aeruginosa and Malassezia pachydermatis. „Vet. Rec.”, 1999,144: 536-537.
  7. Igarashi Y., Oka Y.: Vestibular ototoxicity following intratympanic applications of chlorhexidine gluconate in the cat. „Arch. Otorhinolaryngol.”, 1988, 245, 210-217.
  8. Igarashi Y., Suzuki J.: Cochlear ototoxicity of chlorhexidine gluconate in cats., „Arch. Otorhinolaryngol.”, 1985, 242: 167-176.
  9. Perez R., Freeman S., Sohmer H. et al.: Vestibular and cochlear ototoxicity of topical antiseptics assessed by evoked potentials. „Laryngoscope”, 2000, 110: 1522-1527.
  10. Willoughby K.: Chlorhexidine and ototoxicity in cats. „Vet. Rec.”, 1989, 124, 547.
  11. Prottey C., George D., Leech R.W. et al.: The mode of action of ethyl lactate as a treatment for acne. „Br. J. Dermatol.”, 1984, 110: 475-485.
  12. De Jaham C.: Effects of an ethyl lactate shampoo in conjunction with a systemic antibiotic in the treatment of canine superficial bacterial pyoderma in an open-label, nonplacebo-controlled study. „Vet. Ther.”, 2003, 4: 94-100.
  13. Cooper R.A., Molan P.C., Harding K.G.: Antibacterial activity of honey against strains of Staphylococcus aureus from infected wounds. „J. R. Soc. Med.”, 1999, 92: 283-285.
  14. Mimoz O., Karim A., Mercat A. et al.: Chlorhexidine compared with povidone-iodine as skin preparation before blood culture. A randomized, controlled trial. „Ann. Intern. Med.”, 1999, 131: 834-837.
  15. French V.M., Cooper R.A., Molan P.C.: The antibacterial activity of honey against coagulase-negative staphylococci. „J. Antimicrob. Chemother.”, 2005, 56: 228-231.
  16. Cooper R.A., Halas E., Molan P.C.: The efficacy of honey in inhibitingstrains of Pseudomonas aeruginosa from infected burns. „J. Burn Care Rehabil.”, 2002, 23: 366-370.
  17. Natarajan S., Williamson D., Grey J. et al.: Healing of an MRSA-colonized, hydroxyurea-induced leg ulcer with honey. „J. Dermatolog. Treat.”, 2001, 12: 33-36.
  18. Stroh A., Werckenthin C., Luis C.S. et al.: Influence of a phytosphingosine- containing chlorhexidine shampoo on superficial bacterial counts and bacterial adherence to canine keratinocytes. „Vet. Microbiol.”, 2010, 141: 190-193.
  19. Mason K., Frost A., O’Boyle D. et al.: Treatment of a Microsporum canis infection in a colony of Persian cats with griseofulvin and a shampoo containing 2% miconazole, 2% chlorhexidine, 2% miconazole and chlorhexidine or placebo. „Vet. Dermatol.”, 2000, 12, 55.
  20. Moriello K.A.: In vitro efficacy of shampoos containing miconazole, ketoconazole, climbazole or accelerated hydrogen peroxide against Microsporum canis and Trichophyton species. „J. Feline Med. Surg.”, 2016. pii: 1098612X15626197.
  21. Reeves D.S.: The pharmacokinetics of fusidic acid, „The J. of Antimicrob. Chemoth.”, 1987, 20: 467-476.
  22. Meucci V., Vanni M., Guardabassi L. et al.: Evaluation of methicillin „Vet. Res. Commun.”, 2010, 34, 1: 79-82.



W związku z wejściem w dniu 25 maja 2018 roku nowych przepisów w zakresie ochrony danych osobowych (RODO), chcemy poinformować Cię o kilku ważnych kwestiach dotyczących bezpieczeństwa przetwarzania Twoich danych osobowych. Prosimy abyś zapoznał się z informacją na temat Administratora danych osobowych, celu i zakresu przetwarzania danych oraz poznał swoje uprawnienia. W tym celu przygotowaliśmy dla Ciebie szczegółową informację dotyczącą przetwarzania danych osobowych.
Wszelkie informacje znajdziesz tutaj.
Zachęcamy również do zapoznania się z naszą nową Polityką Prywatności.
W przypadku pytań zapraszamy do kontaktu z naszym Inspektorem Ochrony Danych Osobowych pod adresem iodo@elamed.pl

Zamknij